Paschalne jaja

Nikt z nas nie wyobraża sobie Wielkanocy bez kolorowych pisanek. Są one nieodzownym elementem naszych święconek, a w dzisiejszym skomercjalizowanym świecie wraz ze świeżo wyklutymi kurczaczkami pisanki obowiązkowo zdobią każdy supermarket w okresie Świąt. Istnieje wiele wyjaśnień znaczenia jajka Wielkanocnego.

Img_1212W naszej kulturze przyjęte jest mówić o nowym życiu, którego symbolem jest właśnie jajko. Starożytne Kościoły Wschodu widzą w nim symbol grobu, który pękł, jak skorupa jajka, by z niego mógł wyjść Chrystus Zmartwychwstały. Słyszałem również ciekawe wielkanocne kazanie w Kościele Asyryjskim, gdzie ksiądz wykorzystał grę słów, by wyjaśnić symboliczne znaczenie pisanek. Mianowicie, w języku aramejskim, którym do dziś posługują się Asyryjczycy, wyraz „jajko” brzmi dwojako: bi’to albo barto. Ten drugi wyraz może oznaczać również „kobietę”. Ksiądz dopatrzył się w tym aluzji do faktu, że o zmartwychwstaniu Jezusa pierwsze dowiedziały się właśnie kobiety, i to one przekazały radosną wieść pozostałym. Jakkolwiek by było, nie ulega wątpliwości, że już w starożytności jajko było nieodłącznym elementem świętowania Wielkanocy, a w świadomości pogan wręcz symbolem Kościoła. Dla przykładu, w języku arabskim do dziś funkcjonuje wyraz bia’, zapożyczony z języka aramejskiego. Jednak w aramejskim ten wyraz brzmiał bi’to i oznaczał „jajko”, zaś u Arabów bia’ oznacza „kościół”.
Skąd jednak wzięły się jajka w obchodach Wielkanocy? Nie ma żadnych wątpliwości, że źródłem większości zwyczajów wielkanocnych i samej liturgii chrześcijańskiej jest Paschalna Wieczerza, którą Pan Jezus odprawił według ściśle określonego żydowskiego porządku, nazywanego po hebrajsku Seder. W tym porządku był przaśny chleb, gorzkie zioła, mięso baranka paschalnego, sederwino, obmycie rąk, błogosławieństwa, opowiadanie o wyjściu z Egiptu, uroczysta kolacja i śpiewanie Psalmów. Ale jajka tam wcale nie było, ponieważ jajko w kulturze żydowskiej jest symbolem żałoby, a nie radości, raczej śmierci niż życia. Żydzi jedzą jajko z reguły w dniu żałoby, często przed rozpoczęciem postu (który w judaizmie oznacza niejedzenie i niepicie w ciągu całego dnia lub całej doby, w zależności od rangi postu).
Jajko zostało włączone do żydowskiego Sederu paschalnego dopiero po roku 70 n.e., kiedy Rzymianie zburzyli Świątynię w Jerozolimie. Od tego czasu składanie ofiar, w tym również ofiary baranka paschalnego, stało się niemożliwe. Naród żydowski rozpoczął swoją dwutysiącletnią tułaczkę, pozbawiony swojego kraju, Świątyni i kapłanów – bez których judaizm nie jest w pełni judaizmem. Dlatego rabini włączyli do każdego radosnego obrzędu jakiś element żałoby, mający przypominać Żydom, że jedynie powrót do Ojczyzny i odbudowanie Świątyni da im możliwość przeżywania pełni szczęścia. Właśnie do takich żałobnych znaków należy jajko jako obowiązkowy element Sederu oraz tłuczenie szkła na weselu żydowskim.
Skąd jednak się wzięło jajko w chrześcijańskim świętowani Zmartwychwstania? Prawdopodobnie, chrześcijanie żydowskiej narodowości włączyli je do liturgii Paschalnej jako znak żałoby i współcierpienia z resztą Izraela. Pismo Święte wielokrotnie podkreśla, że Apostołowie i inni członkowie jerozolimskiego Kościoła regularnie chodzili do Świątyni, gdzie się modlili i nauczali (np. Dz 3,1; 5,21). Historyk kościelny Euzebiusz potwierdza, że aż do klęski powstania wznieconego przez „fałszywego mesjasza” Bar Kochbę w 135 r.n.e, wspólnotą wierzących w Jerozolimie kierowali biskupi pochodzenia żydowskiego. Wydaje się zupełnie naturalne, że właśnie w żydowskim Kościele, któremu nie był obojętny los narodu żydowskiego, pojawiło się jajko wielkanocne w swoim pierwotnym żałobnym znaczeniu. Jednak wierzący z narodów pogańskich, widzieli w nim zupełnie inną symbolikę, dzięki której zakorzeniło się ono w chrześcijańskiej Wielkanocy w postaci pisanek.

 Mirosław Rucki

Jaja jako dekoracja
Zwyczaj ich dekorowania znany był już w starożytności. Najstarsze przykłady liczą ponad 5000 lat. Są to pisanki z Asyrii, nieco późniejsze pochodzą z Egiptu, Persji, Rzymu i Chin. Kolorowo pomalowanymi jajkami Chińczycy obdarowywali się wraz z nadejściem wiosny.
W starożytnym Egipcie motywem zdobniczym jajek były skarabeusze z dwoma postaciami ludzkimi. W Kairze na jajkach uwieczniano wizerunki sławnych mężów. W Sudanie zamieszczane były cytaty z Koranu. Skorupki chińskich pisanek pokryte były misternymi miniaturami przedstawiającymi kwiaty wiśni, chryzantem, ptaków. Australijscy Aborygeni rzeźbili jaja strusie, traktując je jako świętość.
Na ziemiach polskich najstarsze pisanki, pochodzące z końca X wieku, odnaleziono podczas wykopalisk archeologicznych na opolskiej wyspie Ostrówek, gdzie odkryto pozostałości grodu słowiańskiego. Wzór rysowano na nich roztopionym woskiem, a następnie wkładano je do barwnika – łupin cebuli lub ochry, które nadawały im brunatnoczerwoną barwę.

Ukraińskie pisanki
Jajka zdobiono w celach magicznych. W ludowych wierzeniach zwyczaj ten uważany był za jeden z warunków zapewnienia ciągłości świata. Barwione i zdobione jajka stanowiły również szczególny element praktyk magicznych mogących zapewnić zdrowie i dorodność nie tylko ludziom ale i zwierzętom gospodarczym – w tym celu zwykło się nimi pocierać chore miejsca lub toczyć po grzbietach zwierząt.
W motywach zdobniczych ukryta była bogata symbolika: elementy solarne odwoływały się do takich wartości jak odrodzenie i wieczność, figury geometryczne były znakiem nieskończoności. Sama praktyka dekorowania skorupki miała spotęgować cudowne własności jajka.
Nie tylko w ornamentyce, ale i w barwach znajduje się wiele symboli: czerwień i biel oddają cześć domowym duchom opiekuńczym, a czerń i biel – duchom ziemi. Zieleń nawiązuje do odrodzenia przyrody i miłości, która wraz z rodzinnym szczęściem ukryta jest w brązie.
W czasie świąt Wielkiej Nocy jajka są malowane i ozdabiane (pisanki). W religii katolickiej i prawosławnej jajko związane jest z motywem zmartwychwstania Chrystusa i symbolizuje nadzieję na życie wieczne. Dominującą barwą pisanek w kościele katolickim była czerwień. Na czerwono barwili jaja wyznawcy prawosławia pierwszych wieków w Armenii, w Austrii do I wojny światowej wyłącznie czerwone były wielkanocne jajka, a w kościele prawosławnym to do dziś tradycyjny kolor pisanki.
Na pamiątkę zmartwychwstania kolor czerwony stał się symbolem zwycięstwa, radości i dobrych wiadomości. Dlatego ludowa tradycja przypisywała szczególne znaczenie rumuńskiemu przysłowiu: kiedy zabraknie czerwonego jajka, to nastąpi koniec świata.
Jajami norymberskimi ze względu na kształt i miejsce produkcji nazywano pierwsze kieszonkowe zegarki.
Najdroższymi jajkami są jaja carskie ze złota, zdobione kamieniami szlachetnymi, projektowane i wykonywane dla rodziny cara Aleksandra III Romanowa w pracowni nadwornego złotnika Petera Carla Fabergé.

Related News

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

COPYRIGHT 2014 ZYCIE PUBLISHING SERVICES. ALL RIGHTS RESERVED.