Majowe Rocznice Drogi Polski ku Niepodległości

Tuesday, 26 May, 2026

Dzisiaj, gdy maj dobiega końca, powinienem nadrobić zaległości w upamiętnianiu ważnych wydarzeń, które powinny pozostać w naszej zbiorowej pamięci. Temat Armii Polskiej we Francji powinien być dla nas szczególnie pamiętny, zwłaszcza tutaj, w Kanadzie. Wszak to właśnie w Niagarze polscy ochotnicy z Ameryki mogli być gromadzeni, szkoleni i przetransportowani za ocean, by walczyć o polską niepodległość.
Nie przypadkiem, co roku Polskie Harcerstwo w Kanadzie obchodzi Święto Konstytucji 3 Maja w Niagra-on-the Lake, na cmentarzu tych kilkunastu nieszczęsnych ochotników, którym nie udało się dotrzeć do Europy. Poniżej fragment tekstu historycznego, przedstawiający historię powstania tej wyjątkowej jednostki wojskowej w Polsce, zgodnie z polską tradycją zbrojnego pochodu z “Z ziemi obcej do Polski”.

WW-W

***
Armia Polska we Francji

Inicjatywa powołania do życia wojska polskiego we Francji była francuska – a pochodziła z maja 1917 r. i uprzedzała późniejsze starania Dmowskiego – pisze prof. Marek Kornat.
Długotrwałą niewolę przetrwał naród polski liczący dwadzieścia kilka milionów ludzi. Nie utracił on woli walki o niepodległość. To była rzecz najważniejsza w godzinie nadzwyczajnej próby, jaką była Wielka Wojna (1914–1918).
Posiadanie własnej armii zawsze było najważniejsze dla narodu mającego własne państwo. Doświadczenia porozbiorowe Polaków dowodzą jednak, że również naród pozbawiony państwa może mieć dyplomację i wojsko, oczywiście w sprzyjających warunkach międzynarodowej koniunktury i pod warunkiem odważnej inicjatywy jednostki przywódczej. Ukazują to nam takie karty polskiej historii, jak Legiony Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Piłsudskiego, formacje zbrojne podczas wojny krymskiej (1853–1856) i Wielkiej Wojny oraz dyplomacja Adama Jerzego Czartoryskiego i Romana Dmowskiego (bez posiadania własnego państwa).
Idea stworzenia polskiego wojska u boku armii francuskiej powstała już w pierwszych tygodniach Wielkiej Wojny. Zaowocowało to jednak tylko kilkusetosobową formacją polskich ochotników szkolonych w Bajonnie i wcielonych do Legii Cudzoziemskiej (1914–1915). Można wspomnieć, że w szeregach bajończyków poległ na froncie w departamencie Marny m.in. Władysław Szujski, syn historyka Józefa Szujskiego – pierwszego profesora historii Polski na Uniwersytecie Jagiellońskim. Niestrudzonym orędownikiem polskiej armii na ziemi francuskiej był pisarz Wacław Gąsiorowski. Powstał Komitet Organizacyjny Armii Polskiej we Francji, ale nie było decydującego impulsu ze strony rządu francuskiego.
Podczas Wielkiej Wojny mocarstwa sprzymierzone przeciw Niemcom nie kierowały się w swojej polityce pragnieniem naprawy świata poprzez zastosowanie zasad sprawiedliwości międzynarodowej, ale chciały za wszelką cenę utrzymać Rosję jako alianta w koalicji antyniemieckiej.
Za sprawą rewolucji lutowej nastąpiło uwolnienie Francji od przymusowego milczenia w sprawie polskiej. (…).
Inicjatywa powołania do życia wojska polskiego we Francji była francuska – a pochodziła z maja 1917 r. i uprzedzała późniejsze starania Dmowskiego. Rosyjski Rząd Tymczasowy – przypomnijmy – nie godził się na polskie formacje zbrojne w Rosji, ale nie wnosił sprzeciwu co do ich powołania we Francji. Rząd francuski otrzymał w ten sposób ze strony sojusznika wolną rękę, której nie miał wcześniej w sprawie polskiej. (…).
Kiedy stało się oczywiste, że Niemcy wraz ze swoimi sojusznikami na pewno już nie wygrają Wielkiej Wojny, dyplomacja Dmowskiego przystąpiła latem 1917 r. do wielkiej ofensywy. Jego działania miały trzy fazy i cele: po pierwsze: utworzenie polskiego ministerstwa spraw zagranicznych na uchodźstwie (stał się nim Komitet Narodowy Polski założony w Lozannie i następnie przeniesiony do Paryża); po drugie: powołanie do życia Armii Polskiej pod francuską naczelną komendą; po trzecie: wywalczenie jeszcze przed zawieszeniem broni w Europie obietnic i gwarancji mocarstw koalicji co do niepodległości i korzystnych granic przyszłej Polski. Wybitny historyk francuskiej dyplomacji Georges-Henri Soutou – w książce La grande illusion. Quand la France perdait la Paix 1914–1920 – stwierdził, że Dmowskiego wizja Wielkiej Polski zdobyła wsparcie przez Francję już od lutego 1917 r.
Decyzją ministerstwa wojny w Paryżu z 20 maja 1917 r. powołano Misję Wojskową Polsko-Francuską z gen. Louisem Archinardem na czele. W Sillé-le-Guillaume w kraju Loary powstał pierwszy obóz szkoleniowy dla żołnierzy polskich.
Jak wiadomo, 4 czerwca 1917 r. Prezydent Republiki Poincaré wydał dekret stwierdzający, iż „tworzy się we Francji na czas trwania wojny samodzielną armię polską, postawioną pod rozkazy naczelnego dowództwa francuskiego i walczącą pod polskim sztandarem”. (…)
Armia generała Hallera to doświadczenie wyjątkowe i dobrze wpisujące się w porozbiorowe dzieje naszego narodu. Nie jest znaczone klęskami jak większość przedsięwzięć polskich po rozbiorach państwa, tylko uwieńczone pełnym sukcesem. Armia polska we Francji powstała jako znacząca siła zbrojna na obczyźnie. Przybyła do Polski jako szczególne w swym rodzaju wsparcie w walce o niepodległość i granice. Walnie przyczyniła się do powiększenia sił zbrojnych odrodzonej ojczyzny w chwilach przełomowych, kiedy w zmaganiach o nowy ład międzynarodowy w Europie Środkowo-Wschodniej rozstrzygał się los narodu polskiego.

Prof. Marek Kornat
Historyk, sowietolog, edytor źródeł, eseista, profesor nauk humanistycznych i kierownik Zakładu Dziejów Dyplomacji i Systemów Totalitarnych w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wy- szyńskiego w Warszawie.
Za: Wszystkoconajwazniejsze.pl, 2 listopada 2024