•   Saturday, 26 Nov, 2022
  • Contact

Żołędzie kiedyś były przysmakiem

Dlaczego dziś ich nie jadamy?

Przez tysiące lat żołędzie królowały w jadłospisie człowieka niczym pradawny, leśny "ziemniaczek". I nic dziwnego – są zdrowe, bogate w składniki odżywcze i wyjątkowo sycące.
Koreańczycy do dzisiaj jadają galaretkę z dębowych orzechów. W niektórych regionach Hiszpanii robi się z nich oleje i likiery, na Korsyce, Sardynii i w północnej Afryce jadane są chlebki z żołędziowej mąki. Niegdyś ich jedzenie było wręcz oznaką luksusu – pieczone i solone żołędzie jeszcze na początku XX wieku stanowiły ulubioną przekąskę pań odwiedzających operę Teatro Real w Madrycie.
Żywią i sycą
W naszym kręgu cywilizacyjnym ludzie sięgali po żołędzie głównie wtedy, kiedy nie było już innego wyjścia: zwykle w czasie wojen, gdy głód zaglądał im w oczy. Wiele osób wstydziło się przyznać do jedzenia żołędzi, czując się trochę tak, jakby podbierało świniom obierki z ziemniaków. Albo – dosłownie – żołędzie z koryta, bo przecież żołędziami je karmiono. Nawet obecnie jamon iberico, specjał dla smakoszy, czyli "szynka iberyjska", powstaje z mięsa specjalnej rasy świń żyjących na wolności i odżywiających się właśnie dębowymi orzechami.
Jednak zły wizerunek żołędzi nie ma uzasadnienia, o czym przekonuje Amerykanka Marcie Mayer, założycielka OakMeal, pierwszej na świecie firmy specjalizującej się w wyrobie produktów spożywczych z żołędzi. Mayer jest także autorką książki "Eating acorns" ("Jedząc żołędzie") z siedemdziesięcioma przepisami na potrawy z dębowych orzechów.
Okazuje się, że żołędzie są niezłym źródłem magnezu, miedzi, fosforu, potasu, witamin B6 oraz B5 i kwasu foliowego. Znajdziemy w nich także między innymi wapń, żelazo, cynk, witaminy B1, B2 i B3. Są również pełne skrobi, stąd wyjątkowo trafne jest porównanie do ziemniaka.
Dębowe orzechy mają także niski indeks glikemiczny i insulinowy, co może chronić przed niebezpiecznie wysokimi skokami glukozy we krwi po posiłkach. Są wypełnione polifenolami, związkami, które zmniejszają między innymi ryzyko występowania nowotworów i chorób układu krążenia. Nie ma w nich także glutenu, białka występującego na przykład w pszenicy i życie, na które około 1 proc. ludzi jest uczulonych, to właśnie oni chorują na celiakię.
Na dodatek mają mnóstwo błonnika – w mące z żołędzi jest go aż 16,8 proc. (dla porównania w płatkach owsianych, które uważane są źródło błonnika, jest go tylko około 10 proc.). Błonnik jest wyjątkowo wartościowym dla naszego zdrowia składnikiem, którego często brakuje w wysoko przetworzonej żywności. Z praktycznego punktu widzenia sprawia on, że dłużej czujemy się syci, żołędzie zatem z pewnością znajdą uznanie u osób dbających o sylwetkę.
Ludzie za dębami
William Bryant Logan w książce "Oak: Th e Frame of Civilization" ("Dąb. Fundament cywilizacji") opisuje, jak kilka plastrów galaretki z żołędzi (około 110 g) nasyciło go na niemal cały dzień. Autor wspomina, że już po pierwszym plasterku żołędziowej galaretki w jego żołądku pojawiło się przyjemne uczucie sytości. Zapewne dlatego przez tysiąclecia żołędzie były pożywieniem ludzi w wielu rejonach świata. Logan, zbierając materiały do książki, poprosił współpracownika o wyszukanie mapy świata z zaznaczonymi miejscami, w których rosną dęby. Wyglądała ona jak mapa dróg handlowych łączących wschód z zachodem.
Wynikało z niej niezbicie, że dęby były wszędzie tam, gdzie znajdowały się ludzkie osiedla. Od Kioto po Pekin, od Kaszmiru do Jerozolimy, od Stambułu do Moskwy, Gibraltaru do Oslo, Nowego Jorku do Chichen Itza, od Mexico City do Seattle, wszędzie tam, gdzie powstawały miasta i kultury, rosły także dęby. Jedno nierozerwalnie wiązało się z drugim.
Pszenica dla bydła
Jedną z największych wczesnych osad w tzw. Żyznym Półksiężycu czy też Złotym Rogu (pas ziem o większej żyzności, mający kształt wielkiego półksiężyca, ciągnącego się od Egiptu przez Palestynę i Syrię po Mezopotamię) było miasto Catalhoyuk.
Sąsiadowało z pasem dębów na równinie Konya, dziś znajdującej się na terenie Turcji. Tętniło życiem około osiem tysięcy lat temu i wówczas mieszkało w nim więcej osób niż w średniowiecznym Krakowie.
Badania archeologiczne wskazują, że mielono tam żołędzie na mąkę dla ludzi, a pszenicę i jęczmień uprawiano na paszę dla zwierząt. Jeszcze pod koniec XIX wieku urodzona w 1831 roku brytyjska podróżniczka Isabella Bishop (znana także pod panieńskim nazwiskiem Isabella Bird) trafiła do wiosek w Kurdystanie, gdzie jedzono żołędziowy chleb, a pszenicę i jęczmień uprawiano na wymianę za bawełnę i tytoń.
Nawet dziś w Tunezji słowo, którym określa się dąb, oznacza "drzewo rodzące posiłki". W przeciwieństwie do wielu zbóż dęby nie wymagają dużej ilości wody, nawozów i pestycydów. Nie muszą też być „uprawiane”.
Wspomniana wcześniej właścicielka firmy OakMeal twierdzi, że trzyletni dębowy orzech jest tak samo smaczny i pożywny, jak ten dopiero co zerwany z drzewa. W jej opinii żołędzie można przechowywać dziesięć lat, a niewykluczone, że jeszcze dłużej.
Powstaje zatem pytanie: skoro żołędzie były tak popularne i mają tyle zalet, dlaczego zrezygnowano z nich na rzecz zbóż i ziemniaków? Otóż w czasach pokoju i dobrobytu rodzi się coraz więcej dzieci, co oznacza większe zapotrzebowanie na dęby, nie tylko jako źródło żołędzi do jedzenia, ale także jako źródło drewna jako materiału budowlanego i do spalenia, by uzyskać ciepło. Znaczącą wadą żołędzi jest to, że trzeba na nie poczekać. Od posadzenia dębu do jego owocowania mogą minąć nawet trzy dekady. Jeżeli żołędzie są fundamentem naszego jadłospisu, to musimy przemieszczać się tam, gdzie one już są, co istotnie ograniczą naszą swobodę podróżowania i osiedlania się na nowych terenach. Warto zauważyć, że jedyne miejsca na Ziemi, gdzie przetrwały społeczności opierające do niedawna swój jadłospis na żołędziach – czyli wybrzeże Korei, północna Afryka i Kalifornia – są obszarami z łagodnym klimatem, a zatem z niskim zapotrzebowaniem na drewno do ogrzewania i budowy ciepłych domów.
Jak fistaszki
W dzisiejszym zglobalizowanym świecie czas i odległość nie mają już znaczenia. Dlaczego więc żołędzie nie są godnym rywalem zbóż albo ziemniaków w naszym jadłospisie? Ktoś mógłby zauważyć, że leśnych orzechów w zasadzie nie da się zjeść bez wcześniejszej obróbki. Zawierają bowiem naturalny garbnik, czyli taninę, która odpowiada za gorzki smak i wykazuje właściwości toksyczne. Ale pozbycie się tego związku nie jest problemem, wystarczy na przykład gotować żołędzie tak długo, aż woda nabierze koloru brązowego (wówczas wodę wymienić na nową i powtórzyć proces), albo moczyć je w wodzie z dodatkiem popiołu drzewnego.
Ponadto żołędzie niektórych gatunków dębów zawierają tak mało taniny, że nie wymagają wcześniejszej obróbki (w Europie to dąb omszony i ostrolistny, a w Ameryce – dąb wielkoowocowy). Choć trzeba przyznać, że to raczej wyjątki potwierdzające regułę (wszystkich gatunków dębów jest około pół tysiąca).
Jeżeli ktoś jeszcze nie jest zachęcony, to warto przypomnieć, że nic nie zapowiadało, by przodkowie ziemniaków, którymi się aktualnie zajadamy, stały się ogólnoświatowym kulinarnym hitem.
Były gorzkie i trujące (choć odpowiadały za to nie taniny, ale glikoalkaloidy). W ojczyźnie ziemniaków, peruwiańskich Andach, mieszano je z gliną, co neutralizowało truciznę. Ostatecznie pozbyto się niepożądanych składników (a raczej radykalnie zmniejszono ich zawartość) w wyniku celowego krzyżowania gatunków o pożądanych cechach.
Inny specjał, bez którego trudno wyobrazić sobie współczesną kuchnię (zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych), to orzeszki ziemne. Jeszcze dwieście lat temu uważano je za jedzenie odpowiednie dla ubogich i zwierząt. W czasie wojny secesyjnej (1861–1865) zasmakowali w nich żołnierze, a drobni przedsiębiorcy wywęszyli niezły interes. Niedługo później wagonom cyrkowym niejakiego P.T. Barnuma zaczęli towarzyszyć sprzedawcy gorących, solonych fistaszków. Stąd przekąska przeniosła się na ulice miast, a na przełomie wieków wynaleziono legendarne w USA masło orzechowe. Dziś przeciętny Amerykanin zjada około 3 kg produktów z fistaszków rocznie, a orzeszki ziemne są dwunastą najcenniejszą rośliną uprawną za oceanem.
Biblijny smak
Oczywiście mąka z żołędzi sama w sobie nie zapewnia językowi wyrazistych wrażeń. Ale przecież nikt nie jada samej mąki. To tylko jeden składnik, a pożądany smak tworzy cały przepis. W kwestii przepisu zaś może nas ograniczać tylko wyobraźnia.
Chińczycy do dzisiaj przygotowują gulasz z żołędzi i ponikła słodkiego (zwanego też chińskim kasztanem), a Turcy preparują racahout, czyli gorący napój zrobiony z mąki żołędziowej wymieszany między innymi z wanilią i cukrem. Jeszcze w XIX wieku Irokezi spożywali żołędzie z kawałkami mięsa, niedźwiedzim tłuszczem i jeżynami, polane syropem klonowym.
W artykule z 2014 roku za wprowadzeniem żołędzi do naszej diety opowiedział się nawet renomowany amerykański magazyn naukowy „Scientific American” („Czy ponowne wprowadzenie żołędzi do ludzkiej diety to szaleństwo?”). I, co jakiś czas, do chóru miłośników dębowych orzechów dołączają kolejne autorytety.
A jeżeli kogoś nie przekonują argumenty naukowców, może przemówi do niego to, co można przeczytać w biblijnej Księdze Rodzaju. Bóg mówi w niej ludziom, by jedli „owoce drzew”. Po ostatniej erze lodowcowej w Mezopotamii rosły dęby, jałowce, pistacje, klony, dzikie grusze. Owoce wszystkich tych drzew można jeść, ale tylko z żołędzi da się zrobić mąkę. Czyżby to właśnie mąka żołędziowa była podstawą „chleba powszedniego”?

Aleksander Piński/ Echa Leśne
 

Jak przygotować żołędzie do zjedzenia?
1. Zalej ja wrzącą wodą
Pierwszym sposobem usuwania kwasu taninowego z żołędzi jest ich ugotowanie we wrzącej wodzie, po tym jak zdejmie się z nich skorupki. Gotowanie trzeba powtarzać kilkukrotnie – gdy tylko woda się zagotuje, zastępować ją nową aż do momentu, gdy garbniki przestaną pozostawiać w niej brązowe ślady.
2. Użyj sody oczyszczonej
Kolejnym sposobem na pozbycie się z żołędzi toksycznych substancji jest umieszczenie łyżki sody oczyszczonej w jednym litrze wody. Do przygotowanego roztworu należy wrzucić żołędzie i odczekać od 12 do 15 godzin.
3. Zamocz żołędzie w ługu
Ta metoda polega na umieszczeniu żołędzi w ługu, czyli wodnym roztworze popiołu, przygotowanym z drzew liściastych, np. lipy. Namaczanie trzeba kontynuować tak długo, aż woda przestanie się barwić na brązowo.
Po każdym z tych zabiegów żołędzie trzeba dokładnie wysuszyć. Mogą być one później przechowywane przez wiele miesięcy, ale konieczne jest właśnie wcześniejsze staranne ich osuszenie.
Co można zrobić z żołędzi?
1. Kawa z żołędzi
Przyrządzając kawę z żołędzi, można skorzystać z kilku sposobów. Pierwszy polega na rozbiciu żołędzi młotkiem, ale niewyjmowaniu ich z łupin. Następnie zalewamy je wodą tak, by było jej dwa razy więcej niż samych żołędzi. Potem całość należy gotować przez 5 minut i odstawić na 2 godziny. Kolejny krok to odcedzenie żołędzi, ich pokrojenie na jak najdrobniejsze części i wysuszenie. Żołędzie prażymy następnie na patelni i mielimy w młynku do kawy.
2. Mąka z żołędzi
Żołędzie do wytworzenia mąki najpierw trzeba wyługować, a następnie wysuszyć w temperaturze 2000C. Po odparowaniu wody należy je zmielić na gładką masę. Mąka z żołędzi ma orzechowy posmak i jest twardsza np. od mąki pszennej, dlatego przy przygotowaniu potraw lepiej ją zmieszać z innym rodzajem mąki.
3. Żołędziówka
Jak przygotować żołędziówkę? Najpierw należy zrobić kawę z żołędzi, a następnie zaparzać ją przez godzinę i później odcedzić. Kawę słodzimy cukrem, sodą oczyszczoną bądź cukrem waniliowym. Po wystudzeniu całość należy zalać spirytusem i przelać do szczelnych szklanych butelek. Zostawiamy ją w chłodnym, zacienionym miejscu.
Żołędziówka ma nie tylko charakterystyczny smak, ale może pomóc na nieżyt żołądka.
4. Żołędzie jako przekąska
Żołędzie mogą być spożywane wymiennie z innymi orzechami, a nawet roślinami strączkowymi, takimi jak ciecierzyca. Można z nich przygotować przypominający w smaku orzechy sos. Żołędziami po posiekaniu i upieczeniu warto też do smaku posypać sałatkę. Co więcej, z żołędzi wyjdzie także masło orzechowe, można je również dodawać do gulaszu, a w formie zmielonej – do purée ziemniaczanego

 

 

 

Powiązane wiadomości

Comment (0)

Comment as: